Počeci naučne fantastike u nijemom filmu / 2. dio (1910 – 1920)

Novi uslovi, stari recepti?

Prelaz između prve i druge decenije 20. vijeka donio je velike promjene u filmsku umjetnost, ili ono što bi se dotada moglo nazvati filmskim zanatom. Svijet filma pretvara se u namjensku industriju sa više centara, prije svega u Francuskoj i u Sjedinjenim Državama. Kada govorimo o ranom Hollywoodu, obično ga opisujemo kao mjesto na kome je film postao industrijska grana. Ovaj prikaz nije sasvim tačan, pošto je prvi gigant filmske produkcije i distribucije zapravo bila francuska kompanija Pathé, osnovana 1895. godine kao proizvođač fonografa (ranih gramofona) i ploča. Braća Pathé prepoznala su potencijal filma kao komercijalnog proizvoda i od 1908. godine vode prvu veliku filmsku kompaniju i profesionalno uređen studio (i u tehničkom i u finansijskom smislu). Donošenje prvih zakonskih regulacija dovodi do profesionalizacije „zanata“, prve holivudske studijske kuće već 1910-ih postavljaju temelje tzv. „studijskog sistema“ koji će vladati američkom filmskom produkcijom do sredine vijeka. Ovaj razvoj istovremeno donosi i marginalizaciju filmskih pionira i genija.

Sudbina Georgea Mélièsa i njegovog filma „À La Conquête Du Pôle“ (F 1912) je dobar primjer za poraz malih nezavisnih produkcijskih kompanija. Ovaj avanturistički prikaz opet po Verneovom romanu snimljen je za Pathé Frères od strane Mélièsovog pariskog studija Star Film. Neuspjeh na tržištu platio je autor (i u komercijalnom i u umjetničkom smislu). Iako je film trajao svoje 33 minute, stari recepti dramaturgije, statična kamera, démodé kostimi i jaka konkurencija od strane vlastite filmske kuće doveli su filmskog pionira do bankrota.

Filmska fantastika u drugoj deceniji 20. vijeka

Izvor: Wikipedia

Većina važnijih filmova na temu fantastike i dalje se oslanjala na predstavke iz književnosti. Veliki i raznovrsni opus Julesa Vernea na području naučne fantastike i avanturističkog romana opskrbio je (prije svega francuske) produkcijske kuće sa mnogim predlošcima, temama i idejama; George Méliès je još 1907. godine snimio kratku verziju Verneovog klasičnog romana „Deux Cents Milles sous les mers“ („Dvadeset hiljada milja pod morem). Jedan od ranih zaista dugometražnih holivudskih filmova namijenjenih za gala premijere bila je sljedeća verzija spomenutog klasika, „20,000 Leagues Under the Sea“, koji je za Universal Pictures 1916. godine snimio Stuart Paton. Ovaj film se bitno razlikuje od ranijih kratkih verzija, kako je razvoj tehnike dozvolio upotrebu pokretnih kamera, a i snimke u prirodi. Preko stranica engleske vikipedije može se pogledati cijeli film dug preko dva sata, u zavidnom kvalitetu.

Američki i engleski režiseri su samo između 1908. i 1920. godine snimili preko deset verzija filma „Dr. Jekyll and Mr. Hyde“ po popularnoj noveli škotskog pisca Robert Louis Stevensona iz 1886. godine. Najbitnija od ovih verzija bila bi holivudska iz 1913. godine, režiju je vodio Herbert Brenon za Universal. Ovaj film se danas pravno nalazi u javnom domenu, u cijelosti se može pogledati preko internet arhiva.

Paralelno sa razvojem tehnike i specijalnih efekata u filmu razvijali su se i narativni stereotipi u pojedinim žanrovima filma. Naučna (ali i epska) fantastika su ponekad u centru pažnje, u većini filmova iz ovog perioda fantastika predstavlja okvir za ljubavne, avanturističke i horor naracije.

Početkom rata u Evropi 1914. godine fokus u nacionalnim proizvodnjama praktično svih evropskih država, pa i dotad najjače filmske sile svijeta, Francuske, se prebacuje na ratnu privredu. Proizvodnja i distribucija filmske umjetnosti su u mnogim nacionalnim kinematografijama već bile uhodane procedure; tako je vrlo rano shvaćena i propagandna uloga filma, npr. u Austrougarskom carstvu, gdje većina snimljenog materijala tokom ratnih godina služi manje-više „ogoljeloj“ propagandi. Pred kraj Velikog Rata su evropske zemlje i financijski i idejno iznurene; za razliku od njih, SAD bilježe velike profite i za period od nekih 5-8 godina postaju u principu jedini proizvođač igranih filmova. Britanska produkcija još postoji tokom rata, ali u umanjenom i često propagandnom obliku. Francuska, Italija, Njemačka, Austrougarska su tokom rata skoro sve svoje kapacitete posvetile međusobnom uništenju, skandinavska kinematografija time dobija (malu) šansu za razvoj, a Hollywood se pretvara u glavni i najjači centar filmske produkcije upravo zahvaljujući ratu na starom kontinentu. Ova situacija (ponovljena dvadesetak godina kasnije u 2. Svjetskom Ratu) omogućila je prevlast američke kinematografije u cijelom ostatku vijeka.

Iz predratnog vremena mogu se spomenuti njemački film „Die Eisbraut“ („Ledena Nevjesta“ na tematiku istraživanja Zemljinih polova i zaleđenih bića iz daleke prošlosti (1913); italijansku parodiju na Jules Verneova putovanja oko svijeta „Le avventure straordinarissime di Saturnino Farandola“ (1913), te opet njemački film „Der Andere“ („Drugi“), koji predstavlja prvu njemačku verziju fabule o Dr. Džekilu i Mr. Hajdu (1913). Iste godine nastao je i britanski film „A Message From Mars“ koji fantastične elemente koristi kao dio klasičnog narativa o promjeni karaktera glavnog lika; restaurirana verzija dostupna je na engleskoj wikipidia-strani.

Veliki Rat

Izvor: Wikipedia

Jedan od najskupljih filmova njemačke produkcije do tada bio je „Tunel“, film William Wauera snimljen 1914/1915. sa prekidima zbog ratnih zbivanja. Sama ideja filma, izgradnja velikog podvodnog tunela između Evrope i Amerike, spada u područje futurizma, po estetici bi se moglo govoriti i o steampunk preteči, kako se fabula često koncentriše na mašine potrebne za izgradnju tunela.

Proslavljeni danski režiser August Blom 1916. godine snima „Verdens Undergang“ („Smak svijeta“), jedan od prvih filmova apokaliptičnog podžanra, koji je u međuvremenu vjerovatno najprežvakanija tema u mainstream i B- ili C-filmu. Ovdje već vidimo mnoge teme i narative koji će kasnije krasiti podžanr filma katastrofe: kometa koja prolazi blizu Zemlje, katastrofe na Zemlji kao posljedica, opšti društveni haos, lutajući propovjednik koji upozorava… cijeli, skoro dvosatni film može se naći na wikipedia strani.

Kasnije slavni holivudski režiser zvučnog doba Michael Curtiz snima 1918. godine u Mađarskoj jedan od svojih prvih uradaka, „Alraune“, djelo epske fantastike o lijepoj, ali zloj šumskoj vili, po romanu njemačkog pisca Hannsa Ewersa. Godinu dana nakon toga, britanski režiser Bruce Gordon snima „The First Men In The Moon“ po romanu H. G. Wellsa iz 1911. godine. I ovaj se film nažalost smatra izgubljenim kao i Alraune.

Sa pobjedom revolucionarnih snaga u Sovjetskom Savezu nakon prevratà iz 1917. godine, tamošnja filmska proizvodnja polako se konsolidira i uskoro postaje jedno od najjačih oružja SSSR-a u ideološkom sukobu sa kapitalizmom stilizovanim u pojam „Zapada“.

About Author